Achter elk kampnummer schuilde een mens: iemand met een naam, een gezicht, een familie en een verhaal. Sinds 2020 maakt het monument Ort der Verbundenheit deze persoonlijke verhalen opnieuw zichtbaar. Het geeft zowel slachtoffers als overlevenden van concentratiekamp Neuengamme een blijvende plaats in de herinnering.
Mijn naam is Karin van Steeg en ik woon in Nederland. Mij is gevraagd een artikel te schrijven over Ort der Verbundenheit, een verzoek waaraan ik graag gehoor geef. Als familielid van veertien mensen die in KZ-Neuengamme en zijn buitenkampen gevangen hebben gezeten, ligt dit monument mij zeer na aan het hart.
Nadat ik zelf een poster voor de slachtoffers uit mijn eigen familie had ontworpen, begon ik ook andere familieleden van voormalige gevangenen over deze mogelijkheid te vertellen. Als bestuurslid van de Stichting Vriendenkring Neuengamme in Nederland behoort Ort der Verbundenheit inmiddels al enkele jaren tot mijn werkzaamheden. In die periode, maar ook al daarvoor, kon ik vele nabestaanden begeleiden bij het ontwerpen van een poster. Zo werd ik deel van de Werkgroep Ort der Verbundenheit in Neuengamme.
Tijdens herdenkingen, op monumenten en bij gedenkplaatsen krijgen slachtoffers een plaats in het collectieve geheugen. Het noemen van hun namen benadrukt dat hun lijden niet vergeten mag worden. Ook voor familieleden van overlevenden is een dergelijke zichtbaarheid belangrijk. Niet iedereen die naar concentratiekamp Neuengamme of een van zijn buitenkampen werd gedeporteerd, kwam daar om het leven. Toch bleven de namen van teruggekeerde gevangenen lange tijd onvoldoende zichtbaar op deze beladen plekken, hoewel zij vaak hun verdere leven met de gevolgen van hun gevangenschap geconfronteerd werden.
Ort der Verbundenheit, Duits voor ‘Plek van Verbondenheid’, is uit die behoefte naar zichtbaarheid en erkenning ontstaan. Dit internationale herdenkingsmonument op het terrein van voormalig KZ-Neuengamme biedt nabestaanden de mogelijkheid om hun omgekomen of teruggekeerde familieleden zichtbaar te maken.
Persoonlijke posters als eerbetoon
Centraal in Ort der Verbundenheit staan persoonlijke herdenkingsposters. Familieleden van voormalige gevangenen van KZ-Neuengamme en zijn buitenkampen kunnen in hun eigen taal een poster ontwerpen. Foto’s, documenten, brieven en persoonlijke informatie vormen samen het verhaal van een slachtoffer of overlevende. Zo krijgen mensen die in de kampen tot nummers werden gereduceerd opnieuw een naam, een gezicht en een plaats in de herinnering.
Door slachtoffers concreet als mens te tonen, worden zij uit de anonimiteit gehaald. De posters laten zien dat zij niet alleen slachtoffers van een onmenselijk regime waren, maar ook geliefde personen met een eigen geschiedenis, familie, dromen en betekenis. Familieleden brengen op hun eigen, persoonlijke manier hun band met het slachtoffer of de overlevende in beeld.
Voor nabestaanden kan het ontwerpen van een poster ook een persoonlijke zoektocht zijn. Wie zijn familielid nooit heeft gekend, krijgt via foto’s, documenten en verhalen de kans zich in diens leven te verdiepen.
Een poster maken gaat daarom veel verder dan vormgeving alleen. Er schuilen gevoel, liefde en herinnering in. Persoonlijke geschiedenissen worden onderzocht, gepresenteerd en aan toekomstige generaties doorgegeven.
Een levend en groeiend monument
Ort der Verbundenheit is een levend, internationaal monument. Van de posterontwerpen worden kunststof drukplaten gemaakt. Deze worden ter plaatse tentoongesteld en kunnen worden gebruikt om posters af te drukken. Jaarlijks in mei worden in Neuengamme nieuwe posters gepresenteerd, tijdens een internationale bijeenkomst, waar familieleden uit verschillende landen samenkomen.
Tijdens deze bijeenkomst kunnen nieuwe en al bestaande posters worden opgeplakt. Ook is er gelegenheid om zelf een poster te drukken en mee naar huis te nemen. Ikzelf neem ook graag posters mee naar herdenkingen in binnen- en buitenland, bij bezoeken aan buitenkampen en andere bijeenkomsten. Zo breidt het project zich steeds verder uit. Steeds meer mensen worden bekend met het bestaan van Ort der Verbundenheit. Met elke nieuwe poster groeit het monument. Er ontstaat een tastbare verbinding tussen generaties, landen en families. Nabestaanden herkennen verdriet, liefde en betrokkenheid in elkaars verhalen. Dat kan verbondenheid en troost bieden.
Deelnemen aan Ort der Verbundenheit
Voor familieleden kan deelname aan Ort der Verbundenheit een betekenisvolle manier zijn om een slachtoffer of overlevende te herdenken en diens verhaal zichtbaar te maken. Zij kunnen zelf een poster ontwerpen ter nagedachtenis aan een omgekomen of teruggekeerde gevangene.
© Harry Broere
Wie graag wil deelnemen, maar denkt dat zelf ontwerpen niet haalbaar is, kan ondersteuning vragen. In nauw overleg met de nabestaanden kan de Werkgroep Ort der Verbundenheit een ontwerp maken op basis van de foto’s, documenten en informatie die de familie aanlevert.
De Vriendenkring van KZ-Gedenkstätte Neuengamme zal in 2027 de productiekosten voor nieuwe drukplaten voor zijn rekening nemen, net als in het jaar daarvoor. Daarom is deelname aan Ort der Verbundenheit voor familieleden van voormalige gevangenen momenteel volledig kosteloos.
Posterontwerpen voor drukplaten, die uiterlijk op 2 mei 2027 gereed moeten zijn, dienen uiterlijk op 15 februari 2027 digitaal te worden ingediend.
Als u overweegt deel te nemen aan Ort der Verbundenheit, meldt u zich dan alstublieft bij ons. Contact opnemen kan via info@ort-der-verbundenheit.org.
Waarom persoonlijke verhalen belangrijk blijven
uist op plaatsen als Neuengamme wordt duidelijk hoe lang een oorlog doorwerkt. In de families van slachtoffers en overlevenden blijven diepe sporen. Details over iemands leven, familie, omstandigheden en dromen van een vervolgd persoon, brengen de menselijkheid terug. Ze helpen voorkomen dat slachtoffers uitsluitend worden herinnerd als onderdeel van een groot historisch getal. Elke poster is daarom een unieke weergave van een mensenleven. De posters herinneren ons eraan, dat achter ieder slachtoffer iemand schuilging die werd gemist, geliefd was en nog altijd niet vergeten is.
Het project maakt zichtbaar dat achter elk kampnummer een mens stond, met een naam, een gezicht en een verhaal. Ort der Verbundenheit laat zien hoe persoonlijke herinnering en collectieve geschiedenis elkaar kunnen versterken. Daarmee is Ort der Verbundenheit meer dan een herdenkingsproject. Het is een blijvende oproep om vrijheid, vrede en menselijke waardigheid te beschermen, zodat de gezichten op de posters niet alleen herinneringen, maar ook waarschuwingen voor de toekomst blijven
